Rritja e moshës së daljes në pension, por edhe një normë më e lartë kontributi do të jenë propozimet e FMN-së dhe Bankës Botërore për qëndrueshmërinë e Fondit Pensional. Sindikata paralajmëron se në vend të punës deri në moshën 72 vjeç, shteti duhet të marrë në konsideratë daljen në pension të parakohshëm. Ndërkaq Partia e Pensionistëve për një pleqëri dinjitoze
Fisnik PASHOLLI
Shkup, 14 gusht – Fondi Monetar Ndërkombëtar po e rihap temën e reformës së pensioneve në Maqedoni. Rritja e moshës së daljes në pension, por edhe një normë më e lartë kontributi do të jenë propozimet e FMN-së dhe Bankës Botërore për qëndrueshmërinë e Fondit Pensional. Popullsia po plaket, jetëgjatësia po rritet, ndërsa të rinjtë po emigrojnë. Prandaj, modeli aktual, ku çdo vit transferohen para të konsiderueshme nga buxheti për të paguar pensionet, nuk është i qëndrueshëm në planin afatgjatë.
“FMN-ja analizoi qëndrueshmërinë e pensioneve si pjesë e konsultimeve të rregullta të Artikullit IV me Maqedoninë e Veriut. Bazuar në këtë analizë, konsultimet vunë re se, pa reforma, presionet fiskale që lidhen me pensionet ka të ngjarë të rriten me kalimin e kohës. Për të forcuar qëndrueshmërinë afatgjatë të sistemit, FMN-ja rekomandoi një reformë parametrike apo ndryshimi i rregullave kryesore në sistemin ekzistues, pa e shfuqizuar ose zëvendësuar plotësisht atë, e cila mund të përfshijë rregullime në parametrat kryesorë, siç janë rregullat e indeksimit, mosha e daljes në pension dhe normat e kontributeve. Vendimi përfundimtar, thekson Fondi, varet nga autoritetet e Maqedonisë”, u përgjigj Fondi Monetar Ndërkombëtar për Fokus.
Nevoja për reformë tregohet edhe nga të dhënat financiare për Fondin e Sigurimeve të Pensioneve dhe Invaliditetit. Sipas të dhënave të auditimit, 36.71 për qind e të ardhurave të Fondit vijnë përmes transfertave nga buxheti i shtetit, pasi vetëm kontributet nuk janë të mjaftueshme për të mbuluar shpenzimet e pensioneve.
Në vitin 2024, nga kontributet pensionale u mblodhën rreth 71.4 miliardë denarë, ndërsa shpenzimet për pensione arritën në rreth 90.3 miliardë denarë. Njëherësh plakja demografike përfaqëson një sfidë strukturore afatgjatë me të cilën Maqedonia e Veriut – si shumë vende të tjera – do të duhet të përballet në dekadat që vijnë. Vlerësimi i Bankës Botërore për sistemin e pensioneve në Maqedoninë e Veriut u publikua në vitin 2024, i cili përshkroi rekomandimet për të siguruar qëndrueshmërinë sociale dhe fiskale të sistemit të pensioneve në vend. Rekomandimet e Bankës Botërore në atë kohë ishin rritja e kufirit të moshës.
QASJE MË FLEKSIBILE
Kohë më parë Ministrja e Financave, Gordana Dimitrieska-Koçoska deklaroi se nuk është marrë ende asnjë vendim dhe se rekomandimet e institucioneve financiare ndërkombëtare do të merren në konsideratë së pari. Sipas saj, analizat e ekspertëve do të mbulojnë zgjidhje të ndryshme të mundshme për sistemin e pensioneve, duke përfshirë një rritje graduale të moshës së daljes në pension, në përgjigje të popullsisë në plakje dhe ndryshimeve demografike me të cilat përballen vendet në Evropë. Ajo kundërshton fuqimisht një rritje administrative dhe lineare të kufirit të moshës, duke theksuar se sistemi duhet të ofrojë fleksibilitet.
Dimitrieska-Koçoska beson se jo të gjithë qytetarët duhet të detyrohen të punojnë më gjatë, por se nevojitet një qasje më fleksibile. Ajo theksoi se njerëzit që punojnë në punë më të lehta mund të qëndrojnë në punë deri në moshën 70, 71 ose 72 vjeç, ndërsa punonjësit në profesione më të vështira do të ruanin kushtet ekzistuese të daljes në pension.
Mosha e daljes në pension aktualisht është 62 vjeç për gratë dhe 64 vjeç për burrat. Opinioni i Këshillit Fiskal i paraqitur si propozim për Strategjinë Fiskale 2025-2029 propozon rritjen e moshës së daljes në pension për burrat dhe gratë në 67 vjeç nga viti 2026 dhe njëkohësisht rritjen e normës së sigurimit pensional me 0.7 pikë përqindjeje, pra në 19.5%. Nga viti 2027, rekomandimi i Këshillit është të kryhet një analizë e qëndrueshmërisë fiskale të Fondit të Sigurimeve Pensionale dhe Invalidore dhe, varësisht nga trendi dhe nevoja, të rritet gradualisht kontributi në sigurimin pensional dhe invalidor deri në 21% deri në vitin 2029.
Këshilli Fiskal thotë se çdo vit numri i pensionistëve rritet me 1.500 deri në 1.700 të rinj, ndërsa emigrimi në rritje i të rinjve zvogëlon bazën për mbledhjen e kontributeve.
“Nëse nuk merren masa urgjente, sistemi i pensioneve mund të bëhet i paqëndrueshëm, duke çuar në rreziqe shtesë fiskale”, paralajmëron Këshilli. Rritja e moshës së daljes në pension nuk duhet të jetë masa e vetme për të stabilizuar sistemin e pensioneve, besojnë ekspertët. Sipas tyre, nevojiten reforma më të gjera, kryesisht forcimi i sektorit privat dhe financimi më i mirë i sistemit të pensioneve. Ish-drejtoresha e Agjencisë së Punësimit, Biljana Jovanovska, beson se zgjatja e jetës së punës do t’u sillte më shumë dobi punonjësve të administratës publike, ndërsa për punëtorët në industritë e rënda kjo nuk është një zgjidhje realiste.
LSM MODELE TË NDRYSHME
Lidhja e Sindikatave tha se në vend që qytetarët të punojnë deri në moshën 72 vjeç, nevojiten modele që do të mundësojnë daljen në pension të parakohshëm, shërbimin e përfituar dhe daljen në pension bazuar në shërbim. Ata i referohen të dhënave nga Libri Statistikor i Republikës së Maqedonisë së Veriut 2025, sipas të cilave jetëgjatësia në vend është 76.63 vjet.
Sindikata paralajmëron se në vend të punës deri në moshën 72 vjeç, shteti duhet të marrë në konsideratë daljen në pension të parakohshëm, vjetërsinë në punë të dobishme dhe masat që do të sigurojnë një sistem të qëndrueshëm pensionesh për brezat e ardhshëm të pensionistëve. “Ne kemi qenë dëshmitarë të propozimeve të tilla të pavlera në të kaluarën, nga njerëz që nuk janë punëtorë, në dëm të punëtorëve. Vërejmë se masa të tilla të nxituara duke rritur normën e kontributeve ose duke zgjatur moshën e daljes në pension, vetëm për të mbuluar deficitin në Fondin e Pensioneve, nuk japin rezultate në planin afatgjatë. Përkundrazi, problemet strukturore mbeten të pazgjidhura dhe rishfaqen”, thonë nga LSM.
Në vend të rritjes së moshës së daljes në pension, sindikata propozon futjen e modeleve të shumëfishta të daljes në pension: dalje në pension me 40 vjet shërbim për burrat, dalje në pension me 35 vjet shërbim për gratë, pension i parakohshëm, duke futur një kohëzgjatje të dobishme shërbimi për punëtorët e ndërtimit dhe profesione të tjera me kushte të vështira pune, mundësia e daljes në pension bazuar në moshën ose kohëzgjatjen e shërbimit, pension i parakohshëm, pension i pjesshëm pleqërie, mundësia e blerjes së trajnimeve shtesë.
Sipas LSM-së, masa gjithëpërfshirëse janë gjithashtu të nevojshme për të zvogëluar punën e padeklaruar dhe për të mbledhur më efikase të kontributeve sociale. Sindikata thotë se për shkak të ekonomisë informale, shteti humbet qindra miliona euro çdo vit, fonde që mund të përmirësojnë ndjeshëm gjendjen e fondeve sociale.
PARTIA E PENSIONISTËVE, PLEQËRI DINJITOZE
Në lidhje me reformat e shpallura të sistemit të pensioneve dhe rritjen e moshës së daljes në pension, Partia e Pensionistëve (PP) shpreh shqetësim serioz në lidhje me debatet dhe njoftimet gjithnjë e më aktuale të reformave të sistemit të pensioneve, të cilat përqendrohen në rritjen e moshës së daljes në pension. Sipas tyre, pleqëria dinjitoze është një e drejtë kushtetuese, jo ndihmë sociale. Reforma e sistemit të pensioneve nuk duhet të bëhet mbi kurrizin e punëtorit të rraskapitur, por përmes forcimit sistemik të ekonomisë, rritjes së punësimit dhe menaxhimit të përgjegjshëm të financave publike.
Si një parti që lufton për të drejtat dhe dinjitetin e qytetarëve të moshuar, ne besojmë se një rritje radikale dhe e menjëhershme e moshës së daljes në pension është e papranueshme. Një hap i tillë do të shkaktonte stres të madh, pasiguri dhe përkeqësim të mëtejshëm të shëndetit të punëtorëve para daljes në pension. Në vend të kësaj, PP rekomandon që kjo çështje jashtëzakonisht e ndjeshme sociale të trajtohet jashtëzakonisht seriozisht, analitikisht dhe me një konsensus të gjerë shoqëror. Nëse vërtetohet një domosdoshmëri reale ekonomike, ndryshimet në vjetërsi duhet të zbatohen gradualisht, në faza dhe me periudha kalimtare, në mënyrë që të mos dëmtohen brezat aktualë të punëtorëve.
Sistemi i pensioneve nuk duhet të reformohet vetëm përmes rrugës më të lehtë dhe më të dhimbshme – duke zgjatur jetën e punës. Prandaj, Partia e Pensionistëve propozon një paketë gjithëpërfshirëse masash që ofrojnë zgjidhje reale dhe të qëndrueshme për stabilitetin e Fondit të Sigurimit të Pensioneve dhe Invaliditetit (PIOM). Ndër të tjerash, sugjerohet që në vend që të detyrohen të moshuarit të punojnë më gjatë, duhet të krijohen kushte më të favorshme për punësimin e të rinjve dhe të parandalojmë largimin e tyre masiv jashtë vendit. Çdo punë e re për një të ri është një hyrje e re në fondin e pensioneve.
Sugjerohet edhe lufta kundër ekonomisë në hije. Çelësi i likuiditetit të Fondit Pensional qëndron në uljen e ekonomisë informale dhe kontrollin e forcuar të mbledhjes së kontributeve. Shteti duhet të merret me fenomenin e pagesës së pagave “në zarfe” dhe të sigurojë që të gjithë punëdhënësit të paguajnë rregullisht dhe plotësisht kontributet për punonjësit e tyre. Partia e Pensionistëve mbështet inkurajimin e punëtorëve që duan dhe ndihen të aftë të qëndrojnë në tregun e punës pas përmbushjes së kërkesave të daljes në pension. Megjithatë, kjo duhet të jetë ekskluzivisht në bazë vullnetare, me vullnetin e tyre të lirë, me shtetin që ofron masa nxitëse dhe pensione më të larta për ata që vendosin të punojnë më gjatë, theksojnë nga Partia e Pensionistëve. (koha.mk)
