Betül Tilmaç, Daily Sabah
Njëzet e dy vjet më parë, gjatë samitit të NATO-s të mbajtur në Stamboll, Emine Erdoğan, bashkëshortja e kryeministrit të atëhershëm Recep Tayyip Erdoğan, nuk u ftua në darkën zyrtare të organizuar nga presidenti i Turqisë për shkak se mbante shami.
Javën e kaluar, në samitin e Aleancës të zhvilluar në Ankara, e njëjta Emine Erdoğan priti 32 krerë shtetesh dhe qeverish, së bashku me bashkëshortët e tyre. Ky kontrast është bërë simbol i ndryshimeve që ka përjetuar Turqia, por ai shkon përtej historisë personale të një familjeje politike.
Në diplomaci, protokolli shpesh shihet si një element formal, por mënyra se si një shtet pret mysafirët, kë fton në tryezë dhe kë përjashton, përcjell mesazhe të forta politike. Ngjarja e vitit 2004 nuk ishte thjesht një debat i brendshëm turk, por një shembull i hershëm i dilemës që vazhdon të përballet edhe sot në shumë vende demokratike: deri ku mund të shtrihet prania e fesë në jetën publike?
Shembulli më domethënës vjen nga Franca, vend që konsiderohet djepi i demokracisë moderne. Ndërsa Turqia hoqi gradualisht kufizimet ndaj shamisë, Franca ndërmori rrugën e kundërt.
Debati nisi në vitin 1989, kur tri nxënëse pranë Parisit refuzuan të hiqnin shaminë në shkollë. Çështja u shndërrua shpejt në një debat kombëtar mbi laicitetin. Në vitin 2004 hyri në fuqi ligji që ndalon simbolet fetare në shkollat publike.
Në vitin 2010 u ndalua mbulimi i plotë i fytyrës në hapësirat publike. Në vitin 2023, Ministri francez i Arsimit Gabriel Attal ndaloi edhe veshjen tradicionale “abaya” në shkolla, duke argumentuar se ajo binte ndesh me parimet e laicitetit francez.
Në ditën e parë të vitit shkollor, qindra nxënëse u paraqitën me shami dhe dhjetëra prej tyre u kthyen në shtëpi pasi refuzuan ta hiqnin. Ankesa ndaj këtij vendimi u rrëzua nga Këshilli i Shtetit, duke e lënë të hapur debatin mbi të drejtën për arsim dhe lirinë fetare.
Diskutimet nuk kanë përfunduar. Edhe gjatë Lojërave Olimpike të Parisit 2024, sportistet franceze nuk u lejuan të garonin me shami, ndërsa çështje të tjera, si pjesëmarrja e nënave me shami në aktivitetet shkollore apo financimi i shkollave islame private, vazhdojnë të jenë pjesë e debatit politik.
Megjithatë, kjo nuk është një çështje që mund të ndahet thjesht në një përballje mes një Lindjeje “më të lirë” dhe një Perëndimi “më kufizues”. Interpretimi francez i laicitetit mbështetet në traditën historike të ndarjes së shtetit nga feja dhe në idealin republikan të arsimit.
Por kritikat vazhdojnë, pasi në praktikë kufizimet kanë prekur kryesisht gratë myslimane. Për më tepër, konventat ndërkombëtare për të drejtat e njeriut mbrojnë lirinë e besimit, përfshirë edhe shfaqjen e tij përmes veshjes fetare.
Në këtë pikë, përvoja e Turqisë paraqet një model tjetër. Heqja e ndalimit të shamisë nuk solli dobësimin e rendit publik apo të shtetit laik. Përkundrazi, zgjerimi i përfaqësimit në jetën publike dhe në protokollin shtetëror bëri të mundur që Turqia të organizojë samite ndërkombëtare duke përfshirë të gjitha shtresat e shoqërisë.
Mikpritja e dhjetëra liderëve botërorë dhe bashkëshortëve të tyre në Ankara shihet si dëshmi e këtij transformimi institucional. Një tjetër episod me domethënie diplomatike lidhet me ngjarjet e vitit 2017.
Atëherë, ministrja turke e Familjes, Fatma Betül Sayan Kaya, udhëtoi në Roterdam për t’u takuar me qytetarët turq gjatë fushatës për referendumin kushtetues. Autoritetet holandeze nuk e lejuan të hynte në Konsullatën turke, bllokuan automjetin e saj dhe e shpallën person të padëshiruar, duke e shoqëruar deri në kufirin gjerman.
Në Turqi, ky episod u konsiderua si një poshtërim diplomatik. Në samitin e fundit të NATO-s, kryeministri holandez u prit në Ankara me të gjitha nderimet zyrtare nga ministrja aktuale e Familjes dhe Shërbimeve Sociale, Mahinur Özdemir Göktaş.
Simbolika është e qartë: institucioni që dikur u mbajt jashtë dyerve, sot i hap dyert për mysafirët. Këto episode nuk janë rastësi. Ato tregojnë se diplomacia nuk zhvillohet vetëm përmes marrëveshjeve dhe deklaratave, por edhe përmes kujtesës historike dhe simboleve.
Protokolli shtetëror pasqyron aftësinë e një vendi për të përfshirë qytetarët e vet dhe për të respektuar diversitetin. Në këtë kuptim, fotografitë e samitit të NATO-s në Ankara nuk përfaqësojnë vetëm rehabilitimin e një familjeje apo të një qeverie, por dëshmojnë ndryshimin e mënyrës se si Turqia e koncepton përfaqësimin institucional.
Pyetja se kush ka të drejtë të ulet në tryezën diplomatike mbetet një provë për pjekurinë demokratike të çdo shteti. Darka e dikurshme në Pallatin Dolmabahçe, e konsideruar atëherë si një detaj protokollar, sot shihet si simbol i fundit të një epoke.
Ndërsa Evropa vazhdon të debatojë mbi raportin mes laicitetit, pluralizmit dhe lirisë fetare, përvoja turke paraqitet si një model i fleksibilitetit institucional, i cili mund të shërbejë si shembull edhe për kryeqytete të tjera në një botë gjithnjë e më shumëpolare. \tesheshi.com\
